Αναρτήθηκε από: spzoidis | 03/10/2016

ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ

ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΑ

Ο σκοτεινός, όπως απεκλήθη αργότερα, φιλόσοφος, γεννήθηκε στην Έφεσο  το 544πΧ. και πέθανε περίπου το 484πΧ. Ο Ηράκλειτος, γιός του Βλύσωνα (ή Βλόσωνα ή Ηράκωντα), ήταν αριστοκράτης και απόγονος της γενιάς των Ανδροκλειδών -που με αρχηγό τον γιό του βασιλέα Κόδρου Άνδροκλο μετανάστευσαν στην Ιωνία και ίδρυσαν την Έφεσο- έζησε πολυτάραχη ζωή.  Η σύντομη πολιτική του δραστηριότητα χαρακτηρίστηκε από την ιδεολογική απόρριψη και της τυραννίας αλλά και της δημοκρατίας. Σαν γνήσιος  αριστοκράτης του πνεύματος παρά της κοινωνικής ιεραρχίας, πίστευε ότι η πολιτική δεν του ταίριαζε και αρκετά νέος παραιτήθηκε των πολιτικών δικαιωμάτων του. Κατά τον Διογένη Λαέρτιο, που αποτελεί μία από τις ελάχιστες αλλά ακριβείς πηγές για τον Ηράκλειτο, ο Ηράκλειτος από πολύ νεαρή ηλικία απολάμβανε τον θαυμασμό του περίγυρού του. Δεν μαθήτευσε με κανένα διδάσκαλο και με αλαζονική αυτοπεποίθηση έλεγε ότι είχε ρωτήσει τον εαυτό του μάθει τα πάντα από αυτόν. Το φιλοσοφικό του έργο το κατέγραψε στο βιβλίο του «Περί φύσεως» το οποίο και αφιέρωσε στο Ναό της Εφεσσίας Αρτέμιδος. Τα αποσπάσματα/σπαράγματα που έχουν διασωθεί χαρακτηρίζονται από στρυφνότητα, είναι σύντομα και έχουν τη μορφή χρησμών.

Ο Ηράκλειτος έζησε σε μία εποχή όπου η παρουσία των Περσών στην Μικρά Ασία είναι μεγάλη, οι σατραπείες σφίγγουν σαν μέγγενη τις ελληνικές πόλεις της και συντελούνται μεγάλες κοινωνικές και οικονομικές αλλαγές. Παράλληλα η κοινωνία της Εφέσου μοιάζει διεφθαρμένη και ο Ηράκλειτος κατηγορεί τους πολίτες της ότι ενδιαφέρονται μόνο για τις υλικές απολαύσεις. Αυτός ήταν και ο λόγος που αρνήθηκε να θεσπίσει νόμους και προτιμούσε να παίζει με τα παιδιά στο ιερό της Αρτέμιδος. Όταν οι Εφέσιοι εξόρισαν τον Ερμόδωρο, τον οποίο θεωρούσε τον άριστο των πολιτών, ζήτησε από όλους να απαγχονιστούν αυτοβούλως και να μεταβιβάσουν την εξουσία της πόλης στα παιδιά. Εναντιώθηκε στην εξέγερση των δημοκρατικών εναντίον των περσών και μετά την αποτυχημένη προσπάθεια του Μελανκόμα τον ανάγκασε να παραιτηθεί. Είναι ενδεικτικό του χαρακτήρα του ότι αρνήθηκε να επισκεφτεί την Αθήνα που τον είχαν καλέσει και αδιαφόρησε προκλητικά στην πρόσκληση του Δαρείου και στις τιμές που του επεφύλασσε.

Στο τέλος, συνάγεται, ότι απηύδησε με τους συμπολίτες του και για κάποιο διάστημα έζησε στα βουνά τρώγοντας άγριους καρπούς, βότανα και χόρτα. Αρρώστησε από υδρωπικία (συσσώρευση υγρών στην κοιλιακή χώρα) και γύρισε στην πόλη όπου και κλείστηκε σε ένα στάβλο. Ρωτούσε, ειρωνικά, τους γιατρούς αν μπορούν  να φέρουν ξηρασία στη Γή μετά από τεράστια ποσότητα βροχής, υπονοώντας αν μπορούν να θεραπεύσουν την πάθησή του. Τελικά κάλυψε το σώμα του με κοπριά, πιστεύοντας ότι η προκαλούμενη θέρμη θα τον ανακούφιζε από τα συμπτώματα της υδρωπικίας.

Έτσι ο ιδιόρρυθμος φιλόσοφος πέθανε σε ηλικία 60 χρόνων αφήνοντας στην ανθρωπότητα ένα από τα βαθύτερα φιλοσοφικά έργα. Δεν έχει διασωθεί ολόκληρο το έργο. Κατά τον Διογένη τον Λαέρτιο, το βιβλίο αυτό μάλλον έπρεπε να διαιρείτο σε τρία μέρη: στο πρώτο πραγματευό­ταν το σύμπαν, στο δεύτερο την πολιτική και στο τρίτο ηθικά και θεολογικά ζητή­ματα

Την πλέον αξιολογότερη κριτική για τον Ηράκλειτο την έκανε ο Σωκράτης. Ο Πλάτωνας μας πληροφορεί, ότι όταν ο Σωκράτης διάβασε το έργο του Ηράκλειτου είπε «… αυτά που κατάλαβα είναι σπουδαία, νομίζω όμως ότι είναι εξίσου σπουδαία και αυτά που δεν μπόρεσα να καταλάβω». Και εάν ο Πλάτωνας, και διά αυτού ο Σωκράτης, δεν μπόρεσαν να καταλάβουν όλα όσα εννοούσε ο Ηράκλειτος, τότε σωστά ακόμα η ανθρωπότητα ασχολείται με το έργο του.

Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΑΝΤΙΛΗΨΗ ΤΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΥ

α. Καθολικό Αίτιο-Δημιουργία

Ο Ηράκλειτος διεγείρει το πνεύμα όσο κανείς άλλος φιλόσοφος. Οι δεκάδες χιλιάδες απόπειρες ερμηνείας των αποφθεγμάτων του, όσο βαθειά φιλοσοφικές και αν είναι, δεν καταφέρνουν να αποκωδικοποιήσουν την ιδιάζουσα σκέψη του. Καταφέρνουν όμως να δημιουργούν νέα ερωτήματα και να εκνευρίζουν τους ερευνητές της κοσμολογίας επειδή όσο και να προσπαθούν να δώσουν μία ολιστική θεωρία της δημιουργίας του σύμπαντος πέφτουν πάντα πάνω στον Ηράκλειτο που έγραφε «συλλάψιες ὅλα καὶ οὐχ ὅλα, συμφερόμενον διαφερόμενον, συνᾷδον διᾷδον, καὶ ἐκ πάντων ἓν καὶ ἐξ ἑνὸς πάντα» (απ. 10) ήτοι: συνάφειες είναι η ολότητα και η μη ολότητα, το ομόρροπο και το αντίρροπο, το σύμφωνο και το παράφωνο. Από όλα ένα και από ένα όλα. Και «κόσμον τόνδε, τὸν αὐτὸν ἁπάντων, οὔτε τις θεῶν οὔτε ἀνθρώπων ἐποίησεν, ἀλλ᾽ ἦν ἀεὶ καὶ ἔστιν καὶ ἔσται πῦρ ἀείζωον ἁπτόμενον μέτρα καὶ ἀποσβεννύμενον μέτρα» (απ.30) ήτοι: τον κόσμο αυτό τον ίδιο για όλους, ούτε κάποιος απ’ τους θεούς ούτε κάποιος απ’ τους ανθρώπους τον έφτιαξε, αλλά ήταν πάντα και είναι και θα είναι φωτιά ζώσα που ανάβει με μέτρο και σβήνει με μέτρο.

Τα πιο πάνω αποσπάσματα αποτελούν το κέντρο της φιλοσοφίας του Ηράκλειτου. Και παρ΄ όλο που η ενέργεια, που την ονομάζει πυρ, είναι η γενεσιουργός αρχή των πάντων αλλά και το τέλος των πάντων, θεωρεί ότι η αιτία των πάντων είναι ο Λόγος. Και ο Λόγος του Ηράκλειτου είναι ο ρυθμός των πάντων και η αρμονία μέσα στην οποία κινείται όλο το σύμπαν. Για τον Ηράκλειτο δεν υπάρχει «είναι» αλλά «γίγνεσθαι». Το γίγνεσθαι  μπορεί να γίνει αντιληπτό από τον άνθρωπο μόνο με την έννοια του χρόνου και της μεταβολής. Και το πυρ, κατά τον Ηράκλειτο δημιουργεί, στην καθοδική του πορεία, ύλη και η ύλη έχει μάζα. Και αυτά τα τρία στοιχεία, ενέργεια, μάζα και χρόνος μπήκαν σε τάξη. Τάξη την οποία απεικόνισε ο Αϊνστάιν με την περίφημη εξίσωσή του 2500 χρόνια μετά.

Η φιλοσοφία του «είναι» των Ελεατών φιλοσόφων με τη σταθερή οντολογική της διάσταση, την οποία είχε διακηρύξει και ο Παρμενίδης, δεν έχει απέναντί της την φιλοσοφία του Ηράκλειτου, επειδή αυτή δεν μπορεί να χαρακτηριστεί σαν φιλοσοφία του «γίγνεσθαι». Εντούτοις Ο Χέγκελ και ο Νίτσε θεωρούσαν σαν πρόδρομό τους τον Ηράκλειτο, επειδή ο φιλόσοφος υπονόησε ότι το «είναι» υπάρχει χάριν του «γίγνεσθαι». Παρόλα αυτά η πεμπτουσία, το Α και το Ω, της Ηρακλείτειας φιλοσοφίας είναι ο Λόγος.

Αυτό που μπορούμε να κατανοήσουμε είναι ότι ο Λόγος είναι η Αρχή που ρυθμίζει το σύνολο της αντιληπτής και μη αντιληπτής πραγματικότητας. Είναι ταυτόχρονα και η σχέση της αναλογίας που συνδέει τα πάντα, είναι δηλαδή το καθολικό ρυθμιστικό αίτιο του σύμπαντος. Ο Ηράκλειτος φαίνεται να ενεργεί σαν τον ενδιάμεσο μεταξύ του Λόγου και του ανθρώπου. Και μας λέει : οὐκ ἐμοῦ, ἀλλὰ τοῦ λόγου ἀκούσαντας ὁμολογεῖν σοφόν ἐστιν ἓν πάντα εἶναι, «Όχι εμένα αλλά το λόγο αφού ακούσετε, εί­ναι σοφό να ομολογήσετε ότι Ένα τα πάντα…» (απ. 50). Δηλαδή τα πάντα είναι και προέρχονται από το Ένα. Και το Ένα είναι αυτό που οι φυσικοί που μελετούν την δημιουργία του σύμπαντος δεν μπορούν ακόμα να προσδιορίσουν ούτε με τα πειράματα του CERN. Και από εκεί ξεκινά ο επιστημονικός εκνευρισμός τους. Και ο Ηράκλειτος, σκοτεινός και αλαζόνας δηλώνει: «φύσις κρύπτεσθαι φιλεῖ» η φύση αγαπάει να κρύβεται (απ. 123).

Το απόσπασμα αυτό έχει αποτελέσει στο παρελθόν μεγάλο πονοκέφαλο σε δύο από τους πιο σημαντικούς φιλόσοφους του 20ου αιώνα, τον Kirk και τον Heidegger. Το επίμαχο σημείο είναι η λέξη φύσις  και ο Kirk προσπαθεί να συλλάβει την έννοια natur που προτείνει ο Diels. Αλλά η λέξη natur δεν εμπεριέχει την αύξηση την οποία ευθέως εμπεριέχει η λέξη φύση που προέρχεται από το φύω και σημαίνει αυξάνω. Έτσι αφού δεν μπορεί να προσδιορίσει το γίγνεσθαι μέσα από την διαρκή κίνηση και μεταβολή της φύσης, προτείνει την ερμηνεία ότι φύσις είναι η πραγματική σύσταση ενός πράγματος. Ο Heidegger βρίσκεται πλησιέστερα στην κατανόηση της λέξης φύσις αφού την προσδιορίζει σαν έκφραση του «είναι» μέσα στο «φαίνεσθαι». Η δε ακροβατούσα φιλοσοφικά ερμηνεία του αποσπάσματος από τον Heidegger σαν «Το προβάλλειν παρέχει την εύνοιά του στο κρύπτεσθαι» σκοτεινιάζει ακόμα περισσότερο τον Σκοτεινό φιλόσοφο.

Και τους δύο τους προσπερνά ο Κώστας Αξελός που δεν χρειάζεται να προσδώσει καμιά ερμηνεία καθώς η γλώσσα και οι έννοιές της είναι οι ίδιες με του Ηράκλειτου και κατανοούνται το ίδιο. Αυτό, όμως, που συμπεραίνω διαβάζοντας πολλούς από τους μελετητές του αποσπάσματος αυτού, είναι ότι ναι μεν η φύση αποκαλύπτει πολλά στους ερευνητές της, αλλά πάντα θα αγαπάει να κρύβει κάτι, έστω και αν αυτό το κάτι είναι ο άυλος Λόγος. Και εφόσον ο Ηράκλειτος είναι βέβαιος ότι όλα είναι ένα και σε ένα όλα καταλήγουν, τότε δεν θα γνωρίσουμε ποτέ αυτό το ένα όπως γνωρίζουμε τη φύση που, όταν θέλει, αποκαλύπτεται.

β. Βασικοί νόμοι φύσης και ζωής

Ο βασικότερος φυσικός νόμος κατά τον Ηράκλειτο είναι αυτός της μεταβολής. Δεν υπάρχει σταθερότητα σε τίποτα και τα πάντα υπόκεινται σε αυτόν τον νόμο. Και το αίτιο αλλά ταυτόχρονα και αποτέλεσμα της συμπαντικής μεταβολής είναι το πυρ. Τα βασικότερα αποσπάσματα που καθορίζουν το πυρ σαν το στοιχείο της συμπαντικής μεταστοιχείωσης είναι: «πυρὸς τροπαὶ πρῶτον θάλασσα, θαλάσσης δὲ τὸ μὲν ἥμισυ γῆ, τὸ δὲ ἥμισυ πρηστήρ . . . θάλασσα διαχέεται καὶ μετρέεται εἰς τὸν αὐτὸν λόγον, ὁκοῖος πρόσθεν ἦν ἢ γενέσθαι γῆ» (απ.31) Μετατροπές της φωτιάς είναι πρώτα θάλασσα και το μισό της θάλασσας γη, το άλλο μισό σίφουνας … δια­χέεται η στεριά σε θάλασσα και η μάζα της διατηρείται στο ίδιο μέτρο της αναλογίας που ίσχυε πριν γίνει γη, και «πυρός τε ἀνταμοιβὴ τὰ πάντα καὶ πῦρ ἁπάντων ὅκωσπερ χρυσοῦ χρήματα καὶ χρημάτων χρυσός» (απ.90) δηλαδή τα πάντα ανταλλάσσονται με τη φωτιά και με τα πάντα η φωτιά ανταλλάσσεται, όπως ακριβώς τα πράγματα με το χρυσάφι και το χρυσάφι με τα πράγματα. Επομένως, κατά τον Ηράκλειτο το αείζωον πυρ, σαν εκδήλωση του Λόγου, αποτελεί τη κοσμολογική σταθερά που αέναα κινείται μεταμορφώνει και μεταμορφώνεται. Η δε φυσική ισορροπία αλλά και η εκδηλωμένη αρμονία προέρχονται από την φρόνηση του πυρός «φρόνιμον (εἶναι) τὸ πῦρ» (απ. 64α).

Το αέναο γίγνεσθαι για τον Ηράκλειτο εκδηλώνεται μέσα από την κίνηση και όταν μας λέει ότι δεν μπορούμε να διαβούμε τον ίδιο ποταμό δύο φορές μας δηλώνει ότι αυτή η συνεχής ροή των υδάτων, που συνεχώς ανανεώνονται, είναι η ένδειξη της μεταβολής. Επομένως τίποτα δεν μένει σταθερό και όλα μεταβάλλονται μέσα από την αέναη κίνηση την οποία ο Ηράκλειτος την έβλεπε σαν μία αιώνια πάλη των αντιθέτων. Και οι αντίθετες αρχές, η εναντιοδρομία, έχουν αποτέλεσμα την αρμονία την οποία ευθέως αντιλαμβάνεται το λογικό μας.

Οι μεταφυσικές και ιδεαλιστικές αντιλήψεις λείπουν από τον φιλόσοφο. Ωστόσο, και ιδιαίτερα σε σχέση με την πάλη των αντιθέσεων που έχει σαν αποτέλεσμα την ζωή και την αρμονία, ψηλαφούμε μία σημαντική επίδραση της ανατολικής φιλοσοφίας και ιδιαίτερα με το Jin και το Jiang. Επίσης η ψηλάφηση αυτή μας δείχνει και την ζωροαστρική δοξασία για το αιώνιο Πυρ από το οποίο τα πάντα προέρχονται και τα πάντα σε αυτό καταλήγουν. Κανείς δεν είναι σίγουρος αν ο Ηράκλειτος, μέσα στην απέραντη πολυμάθειά του, γνώριζε τις αρχές αυτές. Περισσότερο μοιάζουν με αρχέγονες γνώσεις που αποκαλύπτονται μόνο σε αυτούς που μπορούν να τις κατανοήσουν.

Η σχετικότητα στον Ηράκλειτο γίνεται εμφανής με το απόφθεγμα «τα πάντα ρει» (αυτό μας το διασώζει ο Πλάτωνας και δεν περιλαμβάνεται στα αποσπάσματα του έργου του που έχουν διασωθεί). Το απόφθεγμα αυτό όχι μόνο συνάδει με την όλη φιλοσοφική αντίληψη του Ηράκλειτου, αλλά αποτελεί το ουσιώδες επεξηγηματικό στοιχείο του αιώνιου γίγνεσθαι. Άλλωστε αυτό που μας υποδεικνύει είναι ο Λόγος που το σύμπαν ρυθμίζεται με εσωτερικό ρυθμό και αρμονία, μέσα στις αντίρροπες δυνάμεις που το διέπουν, και μας επισημαίνει την διαρκή κίνηση. Ο κόσμος του Ηράκλειτου είναι άναρχος, άπειρος, που ρυθμίζεται μόνος του και που αυτομεταβάλλεται μέσα από την αρμονία που παράγουν οι αντιθέσεις του. Αποτελεί μία ενότητα σε διαρκή κίνηση. Η δημιουργία εμπεριέχει κίνηση και μεταβολή με την αλληλεπίδραση των μερών που την συνιστούν χάρις της ισορροπίας του συνόλου. Όσον αφορά, δε, στην ύλη/ενέργεια, αυτή είναι μόνο το πυρ από το οποίο προέρχονται τα πάντα. Όπως διαπιστώνουμε, στον Ηράκλειτο, δεν υπάρχει καμία θρησκευτική θεώρηση που παραδοσιακά μονοπωλούσαν την δημιουργία και την ύπαρξη.

γ. Ο πόλεμος-πάλη των αντιθέτων

«πόλεμος πάντων μὲν πατήρ ἐστι, πάντων δὲ βασιλεύς, καὶ τοὺς μὲν θεοὺς ἔδειξε τοὺς δὲ ἀνθρώπους, τοὺς μὲν δούλους ἐποίησε τοὺς δὲ ἐλευθέρους» (απ. 53)

Ο πόλεμος είναι η γενεσιουργός των πάντων. Αλλά ποιος πόλεμος; Η πλησιέστερη προς την σημαίνουσα έννοια που εκφράζει ο Ηράκλειτος με τη λέξη πόλεμος είναι η πάλη των αντιθέτων και η εξ αυτής αρμονία. Το κοσμικό μοντέλο στο μυαλό του δεν μπορεί να σταθεί χωρίς αυτή την πάλη, την σύγκρουση, την σύνθεσή τους και την παραγόμενη αρμονία. Η σύνθεση των αντιθέτων είναι η ίδια η ζωή και το αίτιο του κάλους  «τὸ ἀντίξουν συμφέρον . . . ἐκ τῶν διαφερόντων καλλίστην ἁρμονίην» (απ. 8). Στη φύση τα αντίθετα είναι αυτά που δημιουργούν τον κόσμο. Μόνο η ένωση του αρσενικού με το θηλυκό, του σπερματοζωαρίου με το ωάριο παράγουν ζωή.

Η συμπαντική διάσταση του πολέμου/πάλης μας δίνει και το μέτρο της δικαιοσύνης. Της δικαιοσύνης που εκπορεύεται από τον Λόγο, και στο μέτρο που από τα αντίθετα παράγεται η αρμονία, αποτελεί την αναγκαιότητα της δημιουργίας. Εάν συσχετισθούν τα αποσπάσματα «τα πάντα ρει» και «πόλεμος πατήρ πάντων»  το αβίαστο συμπέρασμα είναι ότι μας αποκαλύπτεται η αιώνια κίνηση δηλαδή το αέναο «γίγνεσθαι». Η ίδια διαλεκτική κίνηση/αντίθεση υπάρχει μέσα σε κάθε τι σαν ουσία του παντός. Ακόμα και οι αιώνιες αξίες τις οποίες αντέκρουσε ο Ηράκλειτος (του αιώνιου ιερού, κάλους, δικαίου και αγαθού) υπάρχουν μόνο μέσα στη σχετικότητά τους.

δ. εναντιοδρομία

Η πάλη των αντιθέτων και η εξ αυτής παραγόμενη αρμονία παράγει την έννοια της εναντιοδρομίας. Αυτό που συμβαίνει στη φύση δεν θα μπορούσε να μην συμβαίνει και μέσα στον άνθρωπο. Ο πόλεμος/πάλη συμβαίνει, κατά τον Καρλ Γιούνγκ από την ύπαρξη συνειδητού και ασυνείδητου. Η δε αρμονία  του συνειδητού -που χαρακτηρίζεται από τον ορθό λόγο-, και του ασυνείδητου –με τα αρχέτυπα και ορμέφυτα χαρακτηριστικά του- έχει σαν αποτέλεσμα την ψυχική ισορροπία του ανθρώπου. Ο Ε. Κουσιάδης σε παλαιότερο άρθρο του στο περιοδικό ΑΒΑΤΟΝ γράφει εύστοχα: «Σκοπός, λοιπόν, της Εναντιοδρομίας είναι η ισορροπία των δύο αυτών αντίθετων πόλων. Ειδικά στη σύγχρονη εποχή και στο επίπεδο που βρίσκεται ο σημερινός πολιτισμός, ο άνθρωπος μοιάζει πιο διχασμένος, πιο διασπασμένος από ποτέ. Και όταν η αρμονία των αντιθέτων διαταράσσεται, η εύθραυστη ψυχική ισορροπία κλονίζεται και καταρρέει. Κανένας πολιτισμός δεν μπορεί να είναι βιώσιμος, όταν αναπτύσσεται προς μία μόνο κατεύθυνση».

Μπορεί η έννοια της εναντιοδρομίας να αποτέλεσε βασικό στοιχείο της φιλοσοφίας και της ψυχαναλυτικής επιστήμης που εδραίωσε ο Καρλ Γιούνγκ, αλλά στην ουσία το αξίωμα αυτό έχει συμπαντική εφαρμογή, όπως ακριβώς το είχε στοχαστεί ο Ηράκλειτος. Η ανηφόρα και η κατηφόρα είναι ο ίδιος δρόμος «ὁδὸς ἄνω κάτω μία καὶ ωὑτή» (απ. 60).

ε. αυτογνωσία

Η αυτογνωσία στον Ηράκλειτο είναι τόσο σημαντική όσο και το πυρ. Το περίφημο «Γνῶθι σ΄αὐτόν» αποτελεί βασική υπαρξιακή προϋπόθεση του φιλόσοφου που μας λέει: «ἐδιζησάμην ἐμεωυτόν» (απ. 101) ερεύνησα τον εαυτό μου. Η μεγαλειώδης όσο και ταπεινά δηλούμενη αυτοέρευνα είναι η απαρχή της αναζήτησής του.  Και από εκεί, έχω την πεποίθηση ότι ξεκινά όλη η ερευνητική, νοητικά στοχαστική, ερευνητική του πορεία. Έτσι αποκτά το δικαίωμα να μας επισημάνει αυτά που ανακάλυψε μέσα του. Κατ΄ αρχάς έχει καταλήξει στο ότι «ἀγαθὸν καὶ κακὸν ‹ἕν καὶ ταὐτό›» (απ. 58). Οι έννοιες του καλού και του κακού, ακολουθώντας την Ηράκλειο σχετικότητα, μπορούν να έχουν νοηματοδότηση μόνο σε σχέση με αυτό ή αυτόν που υπόκειται στο καλό και το κακό. Και αυτό συμβαίνει επειδή «τῷ μὲν θεῷ καλὰ πάντα καὶ ἀγαθὰ καὶ δίκαια, ἄνθρωποι δὲ ἃ μὲν ἄδικα ὑπειλήφασιν ἃ δὲ δίκαια» (απ. 102) για το θεό όλα τα πράγµατα είναι όµορφα, αγαθά και δίκαια· αλλά οι άνθρωποι µερικά πράγµατα θεωρούν άδικα και άλλα δίκαια. Και μας επισημαίνει ότι «ἦθος γὰρ ἀνθρώπειον μὲν οὐκ ἔχει γνώμας, θεῖον δὲ ἔχει» (απ. 78) το ανθρώπινο ον δεν κατέχει την αληθινή γνώση, αλλά το θείο την κατέχει. Άρα αυτό που οφείλουμε να αποκτήσουμε μέσα από την αυτογνωσία είναι η συνειδητοποίηση ορισμένων αρχών που θα βοηθήσουν στην κοινωνική συμβίωση και θα καλυτερέψουν τη ζωή μας. Εάν, λοιπόν, συνειδητοποιήσουμε ότι «ἦθος ἀνθρώπῳ δαίμων» (απ. 119) ο χαρακτήρας του ανθρώπου, είναι ο δαίµονας του, ότι ο «βλὰξ ἄνθρωπος ἐπὶ παντὶ λόγω ἐπτοῆσθαι φιλεῖ» (απ. 87) ο βλάκας μπροστά σε κάθε λόγο αγαπά να τροµάζει, ότι «ἀνθρώποισι πᾶσι μέτεστι γινώσκειν ἑωυτοὺς καὶ σωφρονεῖν ἀξύνετοι ἀκούσαντες κωφοῖσιν ἐοίκασι· φάτις αὐτοῖσιν µαρτυρεῖ παρεόντας ἀπεῖναι» (απ. 116) όταν ακούν δεν καταλαβαίνουν και γι’ αυτό μοιάζουν µε κουφούς, σ’ αυτούς ταιριάζει η παροιµία: παρόντες απουσιάζουν, και ότι «συντοµωτάτην ὁδὸν ἔλεγεν εἰς εὐδοξίαν τὸ γενέσθαι ἀγαθὸν» (απ. 135) ο συντοµότερος δρόµος για ν’ αποκτήσεις καλή φήµη είναι το να γίνεις καλός, τότε θα αποκτήσουμε φρόνηση.

Αλλά τι είναι η φρόνηση για τον Ηράκλειτο;  «σωφρονεῖν ἀρετὴ μεγίστη, καὶ σοφίη ἀληθέα λέγειν καὶ ποιεῖν κατὰ φύσιν ἐπαίοντας» (απ. 112) η σωφροσύνη είναι μεγάλη αρετή όπως και η σοφία του να λες πάντα τα αληθή και να πράττεις σύμφωνα με τη φύση ακούγοντάς την. Και συνεχίζει «οὐ γὰρ φρονέουσι τοιαῦτα πολλοί, ὁκόσοι ἐγκυρεῦσιν, οὐδὲ µαθόντες γινώσκουσιν, ἑωυτοῖσι δὲδοκέουσι» (απ. 34) γιατί δε σκέφτονται οι πιο πολλοί απ’ τους ανθρώπους, πάνω σ’ αυτό που συναντούν, ούτε κι όταν το μάθουν, το γνωρίζουν, αλλά το φαντάζονται. Και μας φωνάζει ότι «ξυνόν ἐστι πᾶσι τὸ φρονεῖν» (απ. 17) η φρόνηση είναι κοινή σ’ όλους, και «ἀνθρώποισι πᾶσι μέτεστι γινώσκειν ἑωυτοὺς καὶ σωφρονεῖν» (απ. 116)  σ’ όλους τους ανθρώπους έχει δοθεί η αυτογνωσία και η σωφροσύνη.

Θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι με τόσα καθαρά και απείρως λογικά αποσπάσματα που έχουν διασωθεί σχετικά με την αυτογνωσία και τον άνθρωπο πως είναι δυνατόν να αποκαλείται ο Ηράκλειτος σκοτεινός. Ίσως γιατί η αλήθεια είναι τόσο φωτεινή που αποστρέφουμε το πρόσωπό μας απ΄ αυτήν και κοιτάμε εμείς το σκοτάδι, μέσα στο οποίο όλα είναι σκοτεινά. Άλλωστε ο ίδιος μας δηλώνει «Ἄνθρωποι κακοὶ ἀληθινῶν  ἀντίδικοι» (απ.133)  οι κακοί άνθρωποι είναι  εχθροί εκείνων που λένε την  αλήθεια. Και εν κατακλείδι μας προσγειώνει λέγοντάς μας ότι τα πάντα είναι, τελικά, κατάθεση ψυχής «θυμῷ μάχεσθαι χαλεπόν· ὅ,τι γὰρ ἂν θέλῃ, ψυχῆς ὠνεῖτει» (απ. 85) είναι δύσκολο να πολεμήσει κα­νείς ενάντια στην καρδιά του, γιατί καθετί που ποθεί, το αγοράζει δίνοντας γι’ αντάλλαγμα την ψυχή του.

ΑΝΤΙ ΕΠΙΛΟΓΟΥ

Μένει κανείς έκπληκτος από την διαχρονικότητα της φιλοσοφίας του Ηράκλειτου. Το πόσο σύγχρονος φαντάζει είναι αυτονόητο. Το πόσο θα διαρκέσει η φιλοσοφική του θεώρηση είναι ταυτόσημο με την ύπαρξη του κόσμου έστω και αν ο κόσμος διαρκέσει περισσότερο από τον άνθρωπο. Ο Ηράκλειτος προσπάθησε, και σίγουρα ακόμα προσπαθεί, να αφυπνίσει τον άνθρωπο. Προσπαθεί να του πει για την μεγάλη αλήθεια, τον απρόσιτο Λόγο, που διέπει τα πάντα. Εξ’ Ενός τα Πάντα και τα Πάντα Εν. Και το Εν αυτό δεν είναι η Θεότητα που πρεσβεύει ο  Ξενοφάνης αλλά μία νοητή, ακατάληπτη Αρχή, ο Λόγος. Είναι πασιφανές ότι δεν ευθύνεται ο Ηράκλειτος για την δυσκολία που έχει ο άνθρωπος να κατανοήσει τα λόγια του, αλλά υπεύθυνη είναι η αδυναμία του ανθρώπου να κατανοήσει τον Λόγο. Και αυτός ο Αιώνιος Λόγος του Ηράκλειτου είναι απείρως απροσδιόριστος αλλά και απείρως νοητός.

Η περί της ψυχής φιλοσοφική θεώρηση του Ηράκλειτου μας οδηγεί σε βαθύτατες ερμηνευτικές ακροβασίες. Θα ήταν, επομένως, αδόκιμο να ασχοληθεί κανείς -έστω και επιγραμματικά- στα περί ψυχής μιας και αποτελεί ένα ζήτημα όπου απαιτείται ιδιαίτερη γνώση, εξωτερική και εσωτερική.  Επιφυλάσσομαι. Πάντως στο απόσπασμα 77 ο Ηράκλειτος μας δηλώνει με βεβαιότητα ότι οι ψυχές νοιώθουν μεγάλη ικανοποίηση που έρχονται στη ζωή και πως εμείς ζούμε από το θάνατο των ψυχών, κι αυτές ζουν από το θάνατο μας.

Η παράθεση των κατωτέρω αμετάφραστων αποσπασμάτων σκοπεύει να δείξει τη διαχρονικότητα της φιλοσοφίας του Ηράκλειτου, αλλά και την συνέχεια της ελληνικής γλώσσας, μέσα από την οποία -ίσως- ο Έλλην φιλόσοφος να μην είναι τόσο σκοτεινός.

  • Απ. 41 «εἶναι γὰρ ἓν τὸ σοφόν, ἐπίστασθαι γνώμην, ὁτέη ἐκυβέρνησε πάντα διὰ πάντων»
  • Απ. 66 «πάντα γὰρ τὸ πῦρ ἐπελθὸν κρινεῖ καὶ καταλήψεται»
  • Απ. 44 «μάχεσθαι χρὴ τὸν δῆμον ὑπὲρ τοῦ νόμου ὅκωσπερ τείχεος»

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

-Ζαν Μπράν «Ηράκλειτος» μετάφραση Πόλυ Γκίκα, εκδόσεις «ΠΛΕΘΡΟΝ»

– Κώστας Αξελός «Ο Ηράκλειτος και η φιλοσοφία», εκδόσεις ΕΞΑΝΤΑΣ 1976

-Richard Geldard «Ηράκλειτος-ο σκοτεινός φιλόσοφος», εκδόσεις ΑΡΧΕΤΥΠΟΝ 2003

ΣΠΥΡΟΣ Ν. ΖΩΪΔΗΣ

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Kατηγορίες

Αρέσει σε %d bloggers: